Жасанды интеллект хат жазады, сурет салады, математикалық күрделі есептер шығарады. Кеше ертегідей көрінген ақылды машиналар бүгін күнделікті тіршілігімізге сіңіп барады. Бірақ машинаның шапшаңдығына сүйсінген сайын бір сауал көкейге оралады. ЖИ шешімінен адам зардап шексе, жауапкершілікті кім көтереді? Технологияның қуаты артқан заманда адамдық өлшемнің салмағы да ауырлай түседі.
Профессор Ұлбосын Мейірбекқызы Есенбекованың «Жасанды интеллект: гуманитарлық өлшемдер» монографиясы осы түйткілге үңіледі. 2024 жылы жарық көрген көлемді ғылыми еңбек (370 бет) ақылды жүйелерді этика, құқық және руханият тоғысында қарастырады. Ғалым техникалық жетістіктің тасасында қалуға тиіс емес құндылықтарды алға шығарады. Олар – адамның қадір-қасиеті, еркіндігі және өз тағдырына өзі иелік ету құқығы.
Мәселенің ауқымын бүгінгі деректер де айқындап отыр. Стэнфорд университетінің 2026 жылғы AI Index есебінде ұйымдар арасында жасанды интеллекті қолдану көрсеткіші 88%-ға жеткені айтылады. Сол есепте тіркелген ЖИ оқиғаларының саны 2024 жылғы 233-тен 362-ге өскені жазылған. Бұл көрсеткіш барлық қатерді түгел қамтымаса да, ақпараттық сенімділіктің өзекті мәселеге айналғанын аңғартады.
Монографияның алғы сөзіндегі «ЖИ-ді этикалық реттеу оған тыйым салуды немесе шектеуді білдірмейді» деген тұжырым да осы ойымызды дәлелдейді. Автор реттеуді адам табиғатын, мәдени әртүрлілікті және қоршаған ортаны құрметтейтін жауапты даму жолымен байланыстырады. Яғни жаңа технологияға жол ашу мен адамды қорғау қатар жүруге тиіс.
Ғылыми еңбекте цифрлық манипуляция, мәжбүрлеу, кемсітушілік және адамның келісімінсіз дерек жинау мәселелері жан-жақты қозғалады. Бұлар – алыстағы ғылыми болжам емес. Мысалы, азамат туралы қате мәліметке сүйенген ЖИ моделінің шешімі оның мүмкіндігін шектеуі ықтимал. Сондықтан жүйенің қалай жұмыс істейтінін түсіндіру, қатесін түзету және шешіміне дау айту тетігі қажет. Жылдамдық әділеттің орнын баспауға тиіс.
Зерттеу еңбегінің қазақ оқырманына жақын қыры – Ибраһим Құнанбайұлының «толық адам» ілімімен сабақтастығы. Монографияда этикалық сауалдарға жауап «адамшылық пен кісілік сынды күрделі моральдық ұғымдарға сүйеніп» берілетіні жазылған. Ғалымның бұндай пайымы технология туралы әңгімені ұлттық рухани таныммен ұштастырады. Есепке жүйріктік пен парасаттылықтың арасы алшақ екенін еске салады. Адамның эмоциясын ұғыну, эмпатия мен өзгенің қамын ойлау – машина жұмысын бағалаудың жаңа өлшемдеріне айналуы тиіс.
Бұл байланысты ұлы қазақ ойшылы заманауи алгоритмдерді тікелей болжаған деген мағынада түсінбеу керек. Бұндағы құндылық – ойшылдың адамгершілік мұрасын бүгінгі технологиялық таңдауларға қатысты пайымдау. Машинаның жауабы қаншалықты ұтымды болса да, оны қабылдайтын адамның ар алдындағы жауапкершілігі жоғалмайды. Ақылды құралға сүйену өз ойыңнан, талғамыңнан және ұстанымыңнан бас тартуға айналмағаны жөн.
Еңбек нарығындағы өзгерістер де осы ойымызды тереңдетеді. Халықаралық еңбек ұйымының 2025 жылғы зерттеуіне сәйкес, әлемдегі әр төртінші қызметкер генеративті ЖИ ықпалына белгілі бір дәрежеде ұшырайтын кәсіпте жұмыс істейді. Алайда зерттеу көптеген жұмыс орындарының жойылуынан гөрі, атқарылатын міндеттердің өзгеруінің ықтималдығы жоғары екенін көрсетеді. Яғни басты міндеттердің бірі – адамды жаңа еңбек жағдайына даярлау.
Қазақстан үшін бұл талқылаудың тілдік әрі мәдени маңызы бар. Қазақша сөйлейтін жүйенің сөздерді дұрыс құрауы жеткіліксіз. Оның жауабын ұлттық дүниетаным, қоғамдық әдеп және халқымыздың рухани құндылықтары тұрғысынан бағалау қажет. Білімде де дайын жауапқа сүйенумен шектелмей, сұрақ қою, дәлелді тексеру, күмәндану дағдысын сақтау маңызды. Сонда технология танымды тұсайтын әдетке емес, ізденісті кеңейтетін көмекшіге айналады.
Ұлбосын Есенбекованың монографиясы оқырманды осындай байыпты таңдауға жетелейді. Ақылды машинаны жетілдірумен қатар, оны басқаратын адамның жауапкершілігін де күшейту қажет. Болашақтың берекесі есептеу қуатымен ғана өлшенбейді. «Оның шынайы бағасы – адамға жасаған игілігі, сақтаған қадірі және қоғамға әкелген сенімі» екенін ескертеді монография авторы.
